Menu

Reflectie na de brand in de Notre-Dame: Koen Van Balen, een ritueel voor wat waardevol is

mensen in een monument

Monumenten bepalen mee ons welzijn

Een tijd geleden hoorde ik een verhaal uit een Bretoens dorp. De kerk, die niet beschermd was, werd afgebroken.  ‘Déconstruction’, was het Franse woord dat werd gebruikt. Toen het gebeurd was, kwamen mensen tot het besef: ‘Hoe moet ik mensen nu zeggen waar ze linksaf moeten slaan? En hoe kan ik nog vertellen waar ik ben gedoopt of waar mijn ouders zijn getrouwd?’ Monumenten zijn bakens in tijd en ruimte. Op die manier ernaar kijken helpt om er de kwetsbaarheid van in te zien. En de waarde voor ons welzijn.

Welzijn is een kernwoord, ook voor erfgoed. Het gaat om meer dan bakstenen en gebouwen, het gaat om onze gezondheid. Wie dat beseft, vertelt een heel ander verhaal. 

Het bezoeken van monumenten als een ritueel beschouwen maakt dit concreet. Rituelen zijn nodig om te herinneren en waardevolle dingen niet ‘en stoemelings’ verloren te laten gaan. Om te vieren en om de aandacht te vestigen op waarden en betekenissen van ‘dagelijkse’ plekken. Om mensen met gelijkaardige ideeën bij elkaar te brengen en mekaar te laten ondersteunen. Zo’n ritueel werkt welzijnsversterkend.

Wat onderzoek ons leert

Een recent Brits onderzoek van de National Trust en de Surrey University is getiteld Places that make us. Het rapport onderzoekt wat plaatsen met ons doen en hoe ze ons maken tot wie we zijn. Dit zijn enkele bevindingen op het vlak van neurofysiologie en gedrag:

  • Belangrijke gebieden die instaan voor de emotionele verwerking in de hersenen worden geactiveerd door een betekenisvolle plek, die een persoon als ‘speciaal’ beschouwt. Een plek wekt sterkere emoties op dan objecten.
  • Plaatsen met betekenis roepen krachtige emotionele reacties op, wat aangeeft dat plaatsen meer (kunnen) zijn dan alleen fysieke ruimtes. Deze reacties beïnvloeden ons fysiek en psychisch.
  • Relevante plaatsen laten mensen toe om gedachten over zichzelf op te roepen, wat suggereert dat we onszelf mentaal kunnen terugvoeren naar betekenisvolle plaatsen waar we op verschillende momenten in ons leven en op diverse manieren connecties mee ontwikkelden.
  • Zinvolle plaatsen roepen een gevoel van verbondenheid en van identiteit op. Acht van de 10 mensen beschrijven ‘hun’ plaats als een deel van hen (86%) en 58% ervaart een 'gevoel er thuis te horen' bij een bezoek.
  • Dat gevoel kan gedeeld worden: 75% wil zijn liefde voor een plaats doorgeven aan voor hen belangrijke andere personen. 79% wil de band die ze hebben met de plek delen met anderen.

Geestelijk welzijn, nostalgie, veiligheid en overleven: plaatsen ondersteunen ons als mensen wat deze facetten van het leven betreft.

Koen Van Balen, Open Monumentencongres 2019
Koen Van Balen
Prof. dr. ir. arch.

Geestelijk welzijn, nostalgie, veiligheid en overleven: plaatsen ondersteunen ons als mensen wat deze facetten van het leven betreft.

Onderzoek in Europa

Een Europees rapport over cultureel erfgoed dat in 2017 verscheen naar aanleiding van het Europees Jaar van het Cultureel Erfgoed (Special Eurobarometer 466) bevestigt het Britse onderzoek:

  • Een grote meerderheid van de mensen is trots op het cultureel erfgoed en is het ermee eens dat het de levenskwaliteit kan verbeteren (en het gevoel tot Europa te horen vergroot).
  • Een grote meerderheid (82%) is trots op een historisch monument, een site, kunstwerk of traditie uit hun regio of land.
  • Zeven op de tien mensen zijn trots op een historisch monument, een site, kunstwerk of traditie van een ander Europees land dan het hunne, of op naburige plaatsen die verwant zijn. Het Europees cultureel erfgoed geeft mensen een gevoel van verbondenheid met Europa.
  • Meer dan zeven op de tien zijn het ermee eens dat wonen in de buurt van plaatsen die gerelateerd zijn aan het Europees cultureel erfgoed, de levenskwaliteit van mensen verbetert. Dat cijfers wordt bevestigd door een studie over de prijsanalyse van de Vlaamse woningmarkt.

Koen Van Balen is gewoon hoogleraar aan de faculteit Ingenieurswetenschappen van de KU Leuven, houder van de UNESCO-leerstoel voor preventieve conservatie van onroerend erfgoed en directeur van het Raymond Lemaire International Center for Conservation.

 

Tekst: Patrick De Rynck

Beeld: Stefan Dewickere

Dit artikel verscheen voor het eerst in het boek 30 jaar Open Monumentendag: Samen Monumenten vieren in 2018.